เมื่อปวดฟัน เหงือกบวม ใช้ยาแก้ปวดแบบไหน พร้อมวิธีใช้ยา

อาการ เหงือกบวม และ ปวดฟัน ส่วนใหญ่มักมีสาเหตุมาจากฟันผุหรือคราบเศษอาหารที่สะสมตามซอกฟัน นอกจากการดูแลสุขอนามัยช่องปากอย่างสม่ำเสมอแล้ว หากมีอาการ เหงือกบวม ปวดฟัน กินยาอะไร ก็มีความสำคัญเช่นกัน โดยเบื้องต้น ยาแก้ปวดแบ่งออกเป็น 3 กลุ่มหลัก ได้แก่ ยาแก้ปวดทั่วไป ยาแก้ปวด ลดการอักเสบ และยาชาเฉพาะที่ ทั้งนี้การเลือกใช้ยาให้ตรงกับอาการนั้น ควรทำความเข้าใจก่อนว่าอาการ เหงือกบวม หรือ ปวดฟัน ที่เกิดขึ้นมีสาเหตุและลักษณะอาการอย่างไร เพื่อให้สามารถเลือกใช้ยาได้อย่างเหมาะสมและปลอดภัยที่สุด

สาเหตุของอาการ เหงือกบวม ปวดฟัน เกิดจากอะไรบ้าง?

อาการ ปวดฟัน เหงือกอักเสบ บวม หรือ ความเจ็บปวดในช่องปากถือเป็นสัญญาณเตือนที่ร่างกายส่งมาบอกว่ากำลังมีปัญหาบางอย่างเกิดขึ้นกับฟัน เหงือก หรือโครงสร้างรอบ ๆ ฟัน ซึ่งอาจเกิดได้จากหลายสาเหตุ ดังนี้ 

1. ฟันผุ (Dental Caries)

โรคฟันผุมักเกิดจากแบคทีเรียในช่องปาก โดยเฉพาะ Streptococcus mutans และ Lactobacillus ที่ย่อยสลายน้ำตาลและแป้งในอาหาร แล้วผลิตกรดออกมาทำลายชั้นเคลือบฟัน (Enamel) และชั้นเนื้อฟัน (Dentin) เมื่อผุลึกถึงโพรงประสาทฟัน (Pulp) จะเริ่มรู้สึกเสียวฟันหรือปวดเมื่อสัมผัสอาหารร้อน เย็น หรือหวาน และหากปล่อยทิ้งไว้จะทำให้เกิดการอักเสบของเส้นประสาทฟัน (Pulpitis) ที่ทำให้ปวดรุนแรงและต่อเนื่อง

2. เหงือกอักเสบ และปริทันต์อักเสบ (Gingivitis & Periodontitis)

เหงือกอักเสบ (Gingivitis) เป็นระยะเริ่มต้นของโรคปริทันต์ เกิดจากการสะสมของคราบแบคทีเรีย (Dental Plaque) บริเวณขอบเหงือก ทำให้เหงือกแดง บวม และมีเลือดออกง่ายเมื่อแปรงฟัน ในระยะนี้มักยังไม่เจ็บปวดมากนัก แต่หากปล่อยไว้โดยไม่รักษา คราบแบคทีเรียจะแข็งตัวกลายเป็นหินปูน (Dental Calculus) และการอักเสบจะลุกลามลึกลงไปทำลายเนื้อเยื่อรองรับฟัน กระดูกรอบรากฟัน กลายเป็น ปริทันต์อักเสบ (Periodontitis) ซึ่งทำให้เกิดอาการปวดเหงือกเรื้อรัง เหงือกบวม มีหนอง และฟันโยกได้ในที่สุด

3. ฟันแตกร้าว (Cracked Tooth Syndrome)

อาการปวดเมื่อฟันแตกหรือร้าว คือ ปวดฟันฉับพลันเมื่อกัดอาหารแข็ง หรือรู้สึกเสียวแปลก ๆ เมื่อปล่อยการกัด สาเหตุมักเกิดจากการกัดอาหารแข็งมาก เช่น น้ำแข็ง กระดูก หรือถั่ว การนอนกัดฟัน (Bruxism) หรือฟันที่อุดฟันขนาดใหญ่มาเป็นเวลานาน นอกจากนี้ ฟันห่าง ฟันโยก หรือมีช่องว่างระหว่างฟัน ยังทำให้เศษอาหารเข้าไปติดในร่องฟัน กดทับบริเวณเหงือกและเกิดการสะสมของแบคทีเรีย ทำให้ปวดฟัน ปวดเหงือก เหงือกอักเสบ ในบริเวณนั้น 

4. ฟันคุด (Impacted Wisdom Tooth)

ฟันคุดหรือฟันกรามซี่ที่ 3 ที่ขึ้นไม่ได้ตำแหน่งปกติ เป็นอีกสาเหตุสำคัญของอาการปวดฟัน เหงือกบวม ในกลุ่มผู้ใหญ่ตอนต้น โดยเฉพาะช่วงอายุ 17–25 ปี ทำให้เกิดอาการปวดบริเวณด้านหลังของปาก บางครั้งปวดร้าวขึ้นไปที่หูหรือขมับ หากเหงือกที่ปกคลุมฟันคุดติดเชื้อ จะเกิดภาวะ Pericoronitis เหงือกอักเสบติดเชื้อบริเวณฟันคุด ซึ่งทำให้ เหงือกบวมแดง ปากอ้าลำบาก และมีกลิ่นปากรุนแรง

5. ฝีที่รากฟันหรือเหงือก

เกิดจากการสะสมของหนองอันเป็นผลจากการติดเชื้อแบคทีเรีย ส่งผลให้รู้สึกปวดตุบ ๆ อย่างต่อเนื่อง กดเจ็บมากเมื่อกัดหรือสัมผัสฟัน และอาจมีอาการบวมที่แก้มร่วมด้วย พบได้บ่อยในผู้ป่วยโรคปริทันต์อักเสบ มีอาการ เหงือกบวม โป่งนูน กดเจ็บ และอาจมีหนองไหลออกมาเองหรือเมื่อกด

7. ปวดฟันหลังทำหัตถการทันตกรรม

เช่น ถอนฟัน อุดฟัน ผ่าฟันคุด อาจมีอาการปวดหรืออักเสบหลังการรักษาในระยะหนึ่ง

ยาแก้ปวดฟัน เหงือกบวม มีกี่ชนิด

เมื่อเกิดอาการปวดฟัน ยาที่ใช้บรรเทาอาการแบ่งออกเป็น 3 กลุ่มหลัก ได้แก่ กลุ่มยาบรรเทาปวดแบบรับประทาน และกลุ่มยาชาเฉพาะที่แบบใช้ทาภายนอก ซึ่งแต่ละกลุ่มมีข้อดี ข้อเสีย และข้อควรระวังที่แตกต่างกัน

1. กลุ่มยาแก้ปวดฟัน ชนิดรับประทาน

• ยาพาราเซตามอล (Paracetamol) 
  เป็น ยาบรรเทาปวด ลดไข้  (Antipyretic Analgesics) ที่ออกฤทธิ์ยับยั้งการสังเคราะห์สารพรอสตาแกลนดิน (Prostaglandin) ในระบบประสาทส่วนกลาง ทำให้การรับรู้ความเจ็บปวดลดลง แต่มีฤทธิ์ต้านการอักเสบน้อยมาก จึงใช้สำหรับอาการปวดฟันที่ไม่มีอาการเหงือกบวมหรืออักเสบร่วมด้วย
• ไอบูโพรเฟน (Ibuprofen)
  เป็นกลุ่ม ยาบรรเทาปวด ต้านอักเสบ ชนิดไม่ใช่สเตียรอยด์ (NSAIDs)  ที่ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางในทางทันตกรรม โดยเฉพาะสำหรับอาการอาการปวดฟันที่มีสาเหตุจากการอักเสบ โดยออกฤทธิ์ยับยั้งเอนไซม์ Cyclooxygenase (COX-1 และ COX-2) ซึ่งเป็นเอนไซม์หลักในกระบวนการสังเคราะห์สารพรอสตาแกลนดิน (Prostaglandin) สารตัวกลางที่ทำให้เกิดการอักเสบ บวม ปวด และไข้ จึงมักใช้ในลดอาการ ปวดฟัน เหงือกบวม ที่มีสาเหตุจากการอักเสบ รวมถึงอาการ เหงือกอักเสบ ปวดหลังถอนฟันหรือทำหัตถการทันตกรรม
• เมเฟนามิก (Mefenamic Acid)
  หรือที่เรารู้จักในชื่อ ยาพอนแสตน ออกฤทธิ์ยับยั้งการสร้าง สารพรอสตาแกลนดิน (Prostaglandin) และบรรเทาอาการอักเสบ มักใช้เมื่อปวดฟันรุนแรง อย่างไรก็ตามยาชนิดนี้เนื่องจากอาจมีผลข้างเคียงต่อกระเพาะอาหารและไต จึงควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทาน

2. กลุ่มยาแก้ปวดฟัน ชนิดทาภายนอก/ยาชาเฉพาะที่ 

กลุ่มยาชนิดที่ใช้ทาหรือ อมบริเวณฟันและเหงือกที่ปวดโดยตรง ออกฤทธิ์เร็วภายในไม่กี่นาที เหมาะสำหรับการบรรเทาอาการเฉพาะจุดหรือใช้ร่วมกับยากินเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพ โดยยาที่นิยมใช้ เช่น 

• เบนโซเคน (Benzocaine)
  ยาแก้ปวดฟันแบบยาชาเฉพาะที่ปิดกั้นช่องโซเดียม (Sodium Channel) บนเยื่อหุ้มเซลล์ประสาท ทำให้การส่งสัญญาณความเจ็บปวดจากบริเวณที่ทาไปยังสมองถูกขัดจังหวะชั่วคราว ผลการชาจะเริ่มในประมาณ 1 – 2 นาที และอยู่นานประมาณ 15–20 นาที พบในผลิตภัณฑ์แก้ปวดฟันยอดนิยมหลายชนิด 
• น้ำมันกานพลู / ยูจีนอล (Clove Oil / Eugenol)
  สมุนไพรแก้ปวดฟันที่ถูกใช้ในทางทันตกรรมมายาวนาน โดย Eugenol ซึ่งเป็นสารออกฤทธิ์หลักในน้ำมันกานพลู จะออกฤทธิ์ยับยั้ง TRPA1 Channel และ Sodium Channel ในเส้นประสาทรับความปวด นอกจากนี้ยังมีฤทธิ์ชา และต้านการอักเสบ รวมทั้งช่วยต้านเชื้อแบคทีเรียอีกด้วย

เมื่อมีอาการ เหงือกบวม ปวดฟัน กินยาอะไร?

1. ปวดฟัน แต่ไม่มีอาการอักเสบ อาจเลือกใช้ยาแก้ปวดทั่วไปได้ เช่น พาราเซตามอล โดยสามารถใช้เมื่อมีอาการปวดฟัน ปริมาณ 500–1,000 มิลลิกรัมต่อวัน 

วิธีใช้

• รับประทานเมื่อมีอาการปวดฟัน กิน 500–1,000 mg ยาจะเริ่มออกฤทธิ์ภายใน 30–45 นาที และอยู่นานประมาณ 4–6 ชั่วโมง
• ตรวจสอบยาอื่นที่กินอยู่ด้วยว่ามีส่วนประกอบของพาราเซตามอล Paracetamol หรือไม่ เช่น ยาลดไข้ ยาหวัด หรือยาแก้ไอ เพราะอาจทำให้ได้รับ Paracetamol เกินขนาดโดยไม่รู้ตัว

ข้อควรระวัง

• ตรวจสอบยาอื่นที่กินอยู่ด้วยว่ามี Paracetamol เป็นส่วนประกอบอยู่แล้วหรือไม่ เช่น ยาลดไข้ ยาหวัด หรือยาแก้ไอ เพราะอาจทำให้ได้รับ Paracetamol เกินขนาดโดยไม่รู้ตัว

2. ปวดฟัน ร่วมกับมีอาการเหงือกบวมหรืออักเสบ การใช้ยาบรรเทาปวดหรือยาแก้อักเสบ ไอบูโพรเฟน (Ibuprofen) เป็นตัวเลือกที่เหมาะกว่าพาราเซตามอล เนื่องจากออกฤทธิ์ได้ทั้งลดปวดและลดบวมได้ หากมีอาการปวดหรือเสียวฟันมากอาจใช้เมเฟนามิก แอซิด (Mefenamic Acid) บรรเทาอาการก่อนเข้าพบทันตแพทย์ได้

วิธีใช้ :

• ขนาดรับประทาน 200–400 มิลลิกรัม (ไม่เกิน 1,200 มิลลิกรัมต่อวัน) หลังอาหาร 
• ยาจะเริ่มออกฤทธิ์ภายใน 20–30 นาที และอยู่นานประมาณ 4–6 ชั่วโมง
• ห้ามใช้ในผู้ที่มีโรคกระเพาะ โรคไต โรคหัวใจ หรือหญิงตั้งครรภ์โดยเด็ดขาด หากไม่แน่ใจควรปรึกษาเภสัชกรก่อนรับประทาน

ข้อควรระวัง : 

• ห้ามใช้ในผู้ที่มีโรคกระเพาะ โรคไต โรคหัวใจ หรือหญิงตั้งครรภ์โดยเด็ดขาด หากไม่แน่ใจควรถามเภสัชกรก่อนเสมอ 

เหงือกบวม ปวดฟัน กินยาอะไร สอบถามเภสัชกร ฟรี

3. ปวดฟัน กดเจ็บ ปวดตุบๆ ที่ต้องการบรรเทาอาการปวดระหว่างรอพบแพทย์ อาจใช้ Benzocaine เจล หรือน้ำมันกานพลู ซึ่งเป็นยาชาเฉพาะที่และออกฤทธิ์ภายใน 30 วินาที–2 นาที โดยสามารถใช้ร่วมกับยาแก้ปวดแก้อักเสบชนิดรับประทานได้ 

วิธีใช้ : 

• ล้างมือให้สะอาดก่อนทุกครั้ง
• ใช้สำลีก้อนเล็ก ๆ หรือนิ้วที่สะอาด ตักเจลปริมาณเท่าเมล็ดถั่วลันเตา หรือหยดน้ำมันกานพลูลงบนสำลี
• กดลงบนเหงือกหรือบริเวณฟันที่ปวดโดยตรง กัดเบา ๆ ค้างไว้ 5–10 นาที
• ถอดสำลีออก บ้วนปากด้วยน้ำสะอาด

ข้อควรระวัง : 

• ห้ามหยดน้ำมันกานพลูโดยตรงลงในโพรงฟันที่ผุมาก เพราะอาจระคายเคืองโพรงประสาทฟันได้
• ห้ามใช้ในเด็กอายุต่ำกว่า 2 ปี อย่างเด็ดขาด และระวังการแพ้ยา Benzocaine หากเคยแพ้ยาชาในกลุ่ม Ester อื่น ๆเช่น Procaine, Tetracaine, Chloroprocaine)

ดูแลตนเองอย่างไรเมื่อปวดฟัน เหงือกบวม

หากอาการปวดฟันไม่รุนแรงมาก หลังจากรับประทานยาแก้ปวดฟันเพื่อบรรเทาอาการแล้ว การดูแลสุขภาพช่องปากด้วยวิธีเหล่านี้จะช่วยบรรเทาอาการ ปวดฟัน เหงือกบวมรวมถึงอาการปวด หลังทำหัตถการช่องปากได้ 

• บ้วนปากด้วยน้ำเกลืออุ่น ผสมเกลือแกงครึ่งช้อนชาในน้ำอุ่น 1 แก้ว (อุณหภูมิประมาณ 37–40°C) บ้วนปากนาน 30–60 วินาที แล้วบ้วนทิ้ง ทำซ้ำ 2–3 รอบ ทำได้ทุก 4–6 ชั่วโมง น้ำเกลืออุ่นช่วยลดแบคทีเรียในช่องปาก ดึงของเหลวออกจากเนื้อเยื่อที่บวม และสร้างสภาพแวดล้อมที่ไม่เอื้อต่อการเจริญเติบโตของแบคทีเรีย
• ประคบเย็นบริเวณแก้มด้านนอก ใช้ถุงน้ำแข็งที่ห่อด้วยผ้าขนหนู (ห้ามวางน้ำแข็งโดยตรงบนผิวหนัง) ประคบบริเวณแก้มด้านนอกที่บวมหรือปวด ครั้งละ 15–20 นาที สลับกับการพัก 20 นาที ความเย็นจะช่วยหดหลอดเลือด ลดการบวม และทำให้เส้นประสาทชาชั่วคราว 
• ปรับท่านอน เมื่อนอนราบ เลือดจะไหลเข้าสู่บริเวณศีรษะมากขึ้น ทำให้ความดันในบริเวณฟันที่อักเสบเพิ่มขึ้น และปวดมากขึ้นในตอนกลางคืน การหนุนหมอนให้ศีรษะสูงกว่าปกติ 1–2 ใบจะช่วยลดการไหลเวียนโลหิตเข้าสู่บริเวณที่อักเสบ และบรรเทาอาการปวดในเวลากลางคืนได้

คำถามที่พบบ่อย 

Q1: ปวดฟัน เหงือกอักเสบ ต้องกินยาปฏิชีวนะไหม?

ไม่จำเป็น หากมีอาการ เหงือกอักเสบ เล็กน้อย เช่น เหงือกแดง บวมเล็กน้อย มีเลือดออกเมื่อแปรงฟัน แต่ยังไม่มีหนองหรือไข้ สามารถจัดการใช้ยาแก้ปวดหรือยาแก้อักเสบเมื่อมีอาการก็เพียงพอ การใช้ยาฆ่าเชื้อพร่ำเพรื่อจะนำไปสู่ปัญหาเชื้อดื้อยาในอนาคตได้ หากมีหนอง เช่น มีหนองในเหงือก แก้มบวมโต หรือมีไข้สูง ควรพบทันตแพทย์เพื่อรักษาจากต้นเหตุต่อไป

อ่านต่อ : ยาแก้อักเสบ กับ ยาฆ่าเชื้อ ต่างกันอย่างไร

Q2: ปวดฟัน เหงือกบวม ห้ามกินอะไร

อาหารที่ควรหลีกเลี่ยงเมื่อมีอาการปวดฟัน ได้แก่ อาหารและเครื่องดื่มร้อนจัด เย็นจัด และหวานจัด รวมถึงแอลกอฮอล์และบุหรี่ เพราะอาจทำให้การอักเสบรุนแรงขึ้น

Q3: ปวดฟันตอนกลางคืน ทำอย่างไรให้หาย?

อาการปวดฟันตอนกลางคืน มักเกิดจากความดันในบริเวณฟันที่อักเสบเพิ่มขึ้น และปวดมากขึ้นในตอนกลางคืน นอกจากการรับประทานยาแก้ปวดฟันตามอาการแล้ว การนอนหนุนหมอนสูง เพื่อให้ศีรษะอยู่สูงกว่าระดับหัวใจจะช่วยลดความดันเลือดที่ไหลเวียนไปบริเวณโพรงประสาทฟันที่อักเสบได้

Q4: ยาแก้ปวดไอบูโพรเฟน ใช้ตอนไหน

ยาแก้ปวด ไอบูโพรเฟน ในกลุ่ม NSAIDs ใช้สำหรับรรเทาปวดและอักเสบ สามารถใช้เมื่อมีอาการเหล่านี้ 

• ปวดฟันร่วมกับ เหงือกบวม หรือ เหงือกอักเสบ 
• ปวดหลังถอนฟันหรือผ่าฟันคุด
• ต้องการยาที่ช่วยลดทั้งปวด บวม และไข้ ในยาเม็ดเดียว
• ไม่มีโรคประจำตัว เช่น โรคกระเพาะ โรคไต โรคหัวใจ หรือ สตรีตั้งครรภ์

ซึ่งในปัจจุบัน  มียาแก้ปวด ไอโพรเฟน รูปแบบสารละลาย  Solubilized Ibuprofen ใน Clear cap แคปซูลนิ่ม ที่ออกฤทธิ์เร็วภายใน 10-15 นาที ช่วยระงับปวดได้อย่างรวดเร็ว และ ระคายเคืองกระเพาะน้อยลง เนื่องจากตัวยาถูกทำให้เป็นกรดน้อยลง เป็นอีกหนึ่งทางเลือกที่ดีการลดอาการปวดฟัน เหงือกบวม

อ่านต่อ : ยาแก้ปวด ประเภทและวิธีเลือกใช้ให้เหมาะกับอาการ